Η διαδικασία καθορισμού της επιμέλειας και της γονικής μέριμνας μετά από διαζύγιο ή διάσταση γονέων αποτελεί μία από τις πιο ευαίσθητες και κρίσιμες πτυχές του οικογενειακού δικαίου. Τα τελευταία χρόνια η ελληνική νομοθεσία έχει αλλάξει σημαντικά, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στο πραγματικό συμφέρον του παιδιού και στην ενεργή συμμετοχή και των δύο γονέων στη ζωή του ανηλίκου.

Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα είναι:
Σε ποια ηλικία και υπό ποιες συνθήκες μπορεί το παιδί να εκφράσει γνώμη για το πού θα ζήσει;
Ο νόμος δεν ορίζει ρητά μία συγκεκριμένη ηλικία, αλλά θέτει κανόνες που λαμβάνουν υπόψη την ωριμότητα, τη βούληση και τις ψυχολογικές ανάγκες του παιδιού.

Το νομικό πλαίσιο – Τι ισχύει σήμερα

Η γονική μέριμνα ρυθμίζεται από τα άρθρα 1511 – 1514 του Αστικού Κώδικα, όπως τροποποιήθηκαν με τον νόμο για τη συνεπιμέλεια (Ν. 4800/2021). Οι βασικές αρχές είναι οι εξής:

1. Η γονική μέριμνα ανήκει και στους δύο γονείς

Μετά από διαζύγιο ή διάσταση, η άσκηση της γονικής μέριμνας παραμένει – κατά κανόνα – και στους δύο γονείς. Το δικαστήριο δύναται να διαφοροποιήσει τη ρύθμιση μόνο εφόσον συντρέχουν σοβαροί λόγοι.

2. Η επιμέλεια μπορεί να ασκείται:

• Από και τους δύο γονείς από κοινού (συνεπιμέλεια)
• Από έναν από τους δύο, αν αυτό εξυπηρετεί το παιδί
• Από τρίτο πρόσωπο σε εξαιρετικές περιπτώσεις (π.χ. συγγενή ή ίδρυμα)

3. Το υπέρτατο κριτήριο: Το συμφέρον του παιδιού

Το δικαστήριο εξετάζει τη συνολική εικόνα της οικογένειας και αξιολογεί ποια ρύθμιση διασφαλίζει:

• σταθερότητα στη ζωή του παιδιού
• υγιή ψυχολογική ανάπτυξη
• συνέχιση ουσιαστικών σχέσεων με και τους δύο γονείς

Πότε λαμβάνεται υπόψη η γνώμη του παιδιού

Το άρθρο 1511 ΑΚ προβλέπει ότι «το δικαστήριο οφείλει να ακούσει το παιδί, εφόσον είναι σε θέση να διαμορφώσει γνώμη ανάλογη με την ωριμότητά του».

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά;

• Δεν υπάρχει συγκεκριμένη ηλικία (π.χ. 12 ή 15 έτη) που να «κλειδώνει» το δικαίωμα επιλογής.
• Η γνώμη λαμβάνεται υπόψη ανάλογα με το επίπεδο ωριμότητας, όχι απλώς με την ηλικία.
• Συνήθως το παιδί ακούγεται από το δικαστήριο από 10 – 12 ετών και άνω, αλλά μπορεί να ακουστεί και νωρίτερα αν θεωρείται ώριμο.

Η γνώμη του παιδιού δεν είναι δεσμευτική

Το δικαστήριο:

• ακούει,
• συνεκτιμά,
  αλλά δεν ακολουθεί απαραίτητα τη βούληση του παιδιού.

Αν για παράδειγμα, το παιδί επιλέξει γονέα με επικίνδυνη συμπεριφορά, παραμέληση ή χειραγώγηση, το δικαστήριο δεν θα υιοθετήσει την επιλογή αυτή.

Παράγοντες που εξετάζει το δικαστήριο

Για να αποφασίσει με ποιον γονέα θα μείνει το παιδί, συνεκτιμά:

✔ Η συναισθηματική σχέση με κάθε γονέα

✔ Η καθημερινή φροντίδα που παρεχόταν μέχρι σήμερα

✔ Η σταθερότητα του περιβάλλοντος

✔ Οι συνθήκες κατοικίας και διαβίωσης

✔ Η ψυχολογική και παιδαγωγική επάρκεια κάθε γονέα

✔ Το κατά πόσο ο κάθε γονέας συνεργάζεται

✔ Η απουσία χειραγώγησης ή πίεσης προς το παιδί

✔ Η ικανότητα παροχής ασφαλούς και ήρεμου περιβάλλοντος

Το δικαστήριο εξετάζει επίσης:

• κοινωνική έρευνα
• μαρτυρικές καταθέσεις
• ψυχολογικές ή ιατρικές εκθέσεις
• σχολικές και κοινωνικές συνθήκες του παιδιού

Μπορεί το παιδί να αποφασίσει μόνο του πού θα ζήσει;

Όχι.
Το παιδί έχει δικαίωμα να ακουστεί, όχι δικαίωμα να αποφασίσει.

Η τελική κρίση είναι πάντα του δικαστηρίου, το οποίο εξετάζει το πραγματικό συμφέρον του παιδιού, χωρίς διακρίσεις λόγω:

• φύλου των γονέων
• οικονομικής κατάστασης
• κοινωνικής προέλευσης

FAQ – Συχνές Ερωτήσεις

1. Σε ποια ηλικία το παιδί αποφασίζει με ποιον γονέα θα μείνει;

Ο νόμος δεν ορίζει συγκεκριμένη ηλικία. Η γνώμη λαμβάνεται υπόψη ανάλογα με την ωριμότητα. Συνήθως από 10–12 ετών και άνω.

2. Αν το παιδί θέλει να μείνει με έναν γονέα, το δικαστήριο υποχρεούται να το δεχτεί;

Όχι. Η επιθυμία του παιδιού είναι σημαντικός, αλλά όχι αποφασιστικός παράγοντας. Το συμφέρον του παιδιού υπερισχύει.

3. Τι γίνεται αν το παιδί φοβάται να μιλήσει για τον έναν γονέα;

Το δικαστήριο εξετάζει αν υπάρχει:

• χειραγώγηση
• ψυχολογική πίεση
• ενδοοικογενειακή βία
• συναισθηματική κακοποίηση

Μπορεί να διατάξει κοινωνική έρευνα ή ψυχολογική αξιολόγηση.

4. Μπορεί ο ένας γονέας να εμποδίσει το παιδί να δει τον άλλο;

Όχι. Η παρεμπόδιση επικοινωνίας αποτελεί λόγο:

• τροποποίησης επιμέλειας
• αφαίρεσης της γονικής μέριμνας σε σοβαρές περιπτώσεις

5. Λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος που περνούσε το παιδί με κάθε γονέα πριν το διαζύγιο;

Ναι. Το ιστορικό φροντίδας αποτελεί κρίσιμο στοιχείο.

6. Τι γίνεται αν οι δύο γονείς μένουν μακριά;

Το δικαστήριο εξετάζει:

• σταθερότητα σχολείου
• μετακινήσεις
• κοινωνικό περιβάλλον
• ευρύτερη οικογένεια
  και αποφασίζει τι ωφελεί περισσότερο το παιδί.

Συμπέρασμα

Η γνώμη του παιδιού αποτελεί σημαντικό εργαλείο στα χέρια του δικαστηρίου, αλλά δεν καθορίζει από μόνη της με ποιον γονέα θα ζήσει. Το δικαστήριο κρίνει συνολικά τη ζωή του ανηλίκου και λαμβάνει απόφαση που εξασφαλίζει το καλύτερο μέλλον του – συναισθηματικά, κοινωνικά και εκπαιδευτικά.